ภูมิปัญญาเรื่อง       :   การปั้นตุ๊กตาดินเผา
หมู่บ้าน            :   บ้านดงหลวง  
เจ้าของภูมิปัญญา :   นายอดุลย์    เชื้อจิต
ครูที่ปรึกษา     :   นางโสภิต   ปินตาดง
นักเรียนแกนนำ       :   เด็กชายคามิน  กินแก้ว   เด็กหญิงฐายิณี  แก้วรังสี
   และเด็กหญิงชัญญารัตน์  มูลตุ่น
************************
           ตุ๊กตาดินเผาของไทย เป็นศิลปะพื้นบ้านที่ทำต่อเนื่องกันมาอย่างช้า นานและทำขึ้นตามคติประเพณีการใช้สอยในชีวิตประจำวันของชาวบ้านที่เกิดขึ้นตามลักษณะนิสัยของคนไทย เป็นความคิดในการประดิษฐ์ให้เป็นตุ๊กตาชาวบ้าน ซึ่งชาวบ้านไม่ได้มีการเรียนรู้จากโรงเรียน แต่เป็นการเรียนรู้โดยการถ่ายทอดจากการสังเกต และการสร้างสรรค์ที่สอดคล้องกับลักษณะนิสัยของชาวไทยโดยเฉพาะ ฉะนั้นงานตุ๊กตาชาวบ้านจึงเต็มไปด้วยความมีชีวิตความเรียบง่ายแฝงอยู่ในลักษณะของงานในท้องถิ่นนั้น ๆ
           หมู่บ้านดงหลวงหรือที่ชาวบ้านเรียกดงสบลี้ เป็นหมู่บ้านหมู่ที่ 5 ต.วังผาง อำเภอเวียงหนองล่อง จ.ลำพูน ในอดีตเป็นพื้นที่ป่าทึบอุดมไปด้วยต้นไม้น้อยใหญ่นานาพันธุ์มีความสมบูรณ์มีแม่น้ำไหลผ่านถึง 2 สาย โดยแม่น้ำลี้ไหลผ่านทางทิศใต้ของหมู่บ้าน ชาวบ้านได้อาศัยแม่น้ำลี้มาใช้หล่อเลี้ยงชีวิตทั้งด้านอุปโภคบริโภค  และการเกษตร  ส่วนแม่น้ำปิงไหลผ่านทางทิศเหนือซึ่งอยู่ต่ำกว่าหมู่บ้านส่งผลทำให้การใช้น้ำเป็นไปด้วยความลำบาก  จึงมีเพียงชาวบ้านที่อาศัยอยู่ริมฝั่งเท่านั้นที่ใช้ประโยชน์จากน้ำปิงจึงกลายเป็นที่มาของบ้านดงหลวงหรือที่ชาวบ้านเรียกดงสบลี้  มีการทำสวนทำนาเป็นอาชีพหลัก เมื่อชาวบ้านว่างจากงานก็จะใช้เวลาว่างในการปั้นตุ๊กตา เพื่อใช้เป็นเครื่องประดับ และจำหน่ายเพื่อหารายได้เสริม  การปั้นดินตุ๊กตาดินเผาในสมัยก่อนชาวบ้านจะปั้นด้วยมือ  แต่เมื่อมีเทคโนโลยีที่ทันสมัยเข้ามามีบทบาทมากขึ้น จึงเปลี่ยนมาใช้การปั้นด้วยแม่พิมพ์  และการปั้นตุ๊กตาดินเผากำลังจะสูญหายไปจากหมู่บ้าน  คณะวิจัยจึงได้ศึกษาเรียนรู้ภูมิปัญญาท้องถิ่น เรื่องการปั้นตุ๊กตาดินเผาของหมู่บ้าน เพื่อเรียนรู้แนวทางการสืบทอดไปสู่อนุชนรุ่นหลัง ให้เกิดความภูมิใจในภูมิปัญญาของบรรพบุรุษ  และเพื่อการอนุรักษ์เป็นมรดกของหมู่บ้านดงหลวงต่อไป ซึ่งที่บ้านนายอดุลย์ เชื้อจิต เจ้าของภูมิปัญญา ได้มีการปั้นตุ๊กตาดินเผา ซึ่งเป็นลักษณะปั้นด้วยมือและการใช้แม่พิมพ์งานเป็นงานปั้นดินเหนียวเผาให้แดงเป็นสีธรรมชาติของดินซึ่งเป็นงานที่เรียกว่า Terra-Cotta เหมาะสำหรับการตกแต่งสวนและแต่งบ้านหรือนำไปเป็นของที่ระลึกในโอกาสต่าง ๆ ที่เน้นความเป็นธรรมชาติโดยความแตกต่างของตุ๊กตาดินเผาของหมู่บ้านดงหลวงกับหมู่บ้านอื่น ๆ ซึ่งทำเครื่องปั้นดินเผาก็คือบ้านดงหลวงจะไม่เน้นการผลิตเครื่องปั้นดินเผาในลักษณะแจกันหรือภาชนะแต่จะเน้นความเชี่ยวชาญเฉพาะในส่วนของตุ๊กตาดินเผาในลักษณะงานประติมากรรมแบบลอยตัว และเราจะมีการปั้นตุ๊กตาชาวเขา  ตุ๊กตาช่างฟ้อน ซึ่งถือว่าเป็นอัตลักษณ์ของการปั้นของชาวบ้านดงหลวง อีกทั้งสินค้าได้พัฒนาฝีมือเป็นสินค้าโอทอปอยู่ในระดับ 2 ดาว

 

วัสดุอุปกรณ์ในการปั้นตุ๊กตาดินเผา

    • แม่พิมพ์ มีไว้สำหรับกดแบบ
    • ดิน ที่ใช้ในการปั้นเป็นดินเหนียวจากท้องนาที่ผ่านการโม่อย่างละเอียดแล้ว
    • ถังน้ำ  ไว้ใส่น้ำเวลาดินที่ปั้นแห้ง
    • ฟองน้ำใช้สำหรับชุบน้ำเวลามือแห้งแล้วไปลูบตุ๊กตา
    • มีด  ใช้สำหรับกรีดดินส่วนที่ไม่ต้องการ
    • แป้นหมุน ใช้สำหรับการหมุนดูตุ๊กตาให้รอบตัวเพื่อตรวจสอบความเรียบร้อย
    • พลาสติกใช้สำหรับลูบดินให้เรียบ
    • ช้อน ใช้สำหรับขีดลูกตา
    • เหล็กขุด ใช้สำหรับขุดดินที่เกินออกมา
    • ไม้ไผ่ ใช้ขีดผมตุ๊กตาหรือลวดลายต่างๆ

    ขั้นตอนวิธีการปั้นตุ๊กตาดินเผา

      • ดินที่ใช้ในการปั้นเป็นดินเหนียวจากท้องนาที่ผ่านการโม่อย่างละเอียดแล้วเราจะนำมาผสมน้ำ และทำการหมักในถุงพลาสติก ทิ้งไว้ประมาณ 1 คืน

      • นำดินที่ได้หมักไว้ทำการนวดเพื่อให้ดินเหนียวมากที่สุดในภาพการนวดต่อก้อนจะใช้เวลาประมาณ 20 นาที

      • นำดินที่ได้รับการนวด มาปั้นตามรูปแบบต่าง ๆตกแต่งตามต้องการ

      • ตุ๊กตาที่ปั้นเสร็จเรียบร้อย จะต้องรอให้แห้งโดยการตากในที่ร่มไม่สามารถตากแดดได้เนื่องจากจะทำให้ตุ๊กตาแตกร้าวได้ง่ายในภาพจะต้องทิ้งไว้ในร่มประมาณ 5 วันจึงจะเผาได้(หากเป็นหน้าฝนจะต้องใช้เวลาถึง 10-14 วันทีเดียว)

      • จากนั้นเข้าเตาเผา ประมาณ 8 ชม. 800 องศาลักษณะเตาเผาที่ใช้จะเป็นเตาแบบเตาแก๊สบรรจุงานได้ประมาณ 60 -80 ชิ้น (งานชิ้นเล็ก)

      • เสร็จแล้วเปิดเตาเผาให้เย็น  งานที่เผาเสร็จเรียบร้อยแล้วตุ๊กตาจะสุกได้ที่และออกสีอิฐจากนั้นนำไปทาสีตามต้องการ

      • งานที่สมบูรณ์จะสามารถนำออกจำหน่ายให้แก่ผู้สนใจและต้องการสนับสนุนรายได้ให้แก่ชาวบ้านดงหลวง

      การถ่ายทอดภูมิปัญญา

      สาธิตการปั้นให้นักเรียนโรงเรียนชุมชนศรีจอมทอง
      เมื่อวันที่ 28 มกราคม 2553

      สาธิตให้ผู้ประกวดมิสไทยแลนด์ยูนิเวอร์ส
      เมื่อวันที่ 20 กุมภาพันธ์ 2554

      แหล่งข้อมูล
      http://www.chaiwbi.com/0drem/web_children/c495000/totol2549/c495502/495509/115.html (22 กุมภาพันธ์ 2554)
      http://www.banpatan.com/process/process.html (22 กุมภาพันธ์ 2554)
      นายอดุลย์  เชื้อจิต  บ้านเลขที่ 286 บ้านดงเหนือ หมู่ที่ 5 ตำบลวังผาง อำเภอเวียงหนองล่อง
      จังหวัดลำพูน    สัมภาษณ์  1  มีนาคม 2554